تۆمارێکی فیلۆلۆجی و شیکارییەکی گریمانەیی – سەباح یاسین

anše-dab₅ و ANŠE.BARᵐᵘˢᵉⁿ:

تۆمارێکی فیلۆلۆجی و شیکارییەکی گریمانەیی

زمان، بەم بۆچوونەوە، لە یەکخستنی دەنگی بزوێن و نەبزوێن سروشت و گەردوونی خۆی دامەزراندووە: بوونی جیهان لەسەر بنەمای ئاو دانراوە، و کردگاری ئاو کاریگەری لەسەر دەنگ، وێنە و مانای زمانی زاگرۆزی هەبووە. لەم چوارچێوەیەدا، بینین و بیستن — وەک سەرچاوەی سەرەتاییترین شێوازی تێگەیشتن — سەرچاوەی یەکەمی مانابەخشین بوونە، پێش ئەوەی زمان بگاتە قۆناغی دەنگی ئاخاوتن و دواتر نووسینی مێخی. ئەم گەشە زمانییە، لە زمانی سومەری و کوردیدا، سەرچاوە و بەردەوامیی ژیانە لە ناوەندی دێهاتەکانی زاگرۆس و تۆرۆسدا.

١. داتای فەرهەنگیی سەرەکی

بەگوێرەی فەرهەنگی ئەلیکترۆنیی سومەری (ePSD)¹، (ANŠE.BARᵐᵘˢᵉⁿ) جۆرێک باڵندەیە کە بە یەک نموونە تۆمارکراوە، بەبێ زیاتر ڕوونکردنەوەی جۆری تایبەتی.

هەروەها، بەگوێرەی هەمان سەرچاوە²، (anšedaba) پیشەیەکی نەزانراوە کە پێنج جار لە دەقە ئاکەدی-کۆن و ئوری-سێیەمەکاندا هاتووە: (𒀲𒆪 anše-dab₅) و (𒀲𒆪𒁀 anše-dab₅-ba)، هەردووکیان بە واتای «پیشەیەک» تۆمارکراون.

لە ڕووی پێکهاتەی وشەسازییەوە، ئەم دوو نیشانەیە لە سێ بەشی سەرەکی پێکهاتوون:

• (𒀲 anše) [EQUID]، بە واتای «کەرەکە/گیانلەبەری بارهەڵگر»، لە ئاکەدیدا (imēru)³.
• (𒆪 dab₅) [SEIZE]، بە واتای «گرتن، دەستگیرکردن»، لە ئاکەدیدا (ṣabātu/saḫāpu)⁴. دەنگی (dab) لە مانای گرتندا، لە ڕووی دەنگ و وێنەوە، نزیکایەتییەکی لەگەڵ وشەی «دەست»ی کوردیدا هەیە. دوو دەستی مرۆڤ، بە دە پەنجەیانەوە، لەگەڵ دەنگی دەماری گیاندار و گەڵای دار، لە کوردیدا مانای وێنەی هەبوون — بینین و بیستن — و تێگەیشتن لە بوونیان هەیە؛ دەست، وەک دەمار، مانای گرتنی خۆ و گرتنی شتیشی هەیە. ئەمە پێشنیارێکی دەنگەوانی و وێنەیی زمانییە، سەبارەت بە بەردەوامیی مانایەک کە لە زمانی سومەری، کوردی، هیندئەورووپی و سامیدا بە ناوی «زمان» ناسراوە، و وەک پلەگۆشت — کە سروشت و گەردوونە — پێناسەکراوە.
• (𒁀 ba) [ANIMAL]، بە واتای «گیانلەبەرێکی دەریایی(؟)»، وەک پاشگری تەواوکەری ناوی پیشەکە⁵. ئەم گیانلەبەرە بەو مانایە پەیوەندیدارە کە لە ئاوەوە پەیدا دەبن، و لە زمانی سومەری و کوردیدا دەنگی «ئا/ئاو» بە واتای ئاو، تۆو/شاوەت و نەوە (کوڕ/کچ) دێت. دەنگی «ئاژەڵ»ی کوردیش بەردەوامیی هەمان مانای ئاوهاتنەوە/تۆو هەڵدەگرێت.

سەرچاوەی سەرەکیی تۆماری فەرهەنگی بۆ ئەم پیشەیە، بڕوانە پەراویزی [٦].

جگە لەمانە، دوو نیشانەی تر پەیوەندییان بەم بابەتەوە هەیە:

• (𒃵 GAM) [DEPTH]، بە هیچ نموونەیەک لە دەقەکاندا تۆمار نەکراوە (٠x)، و واتاکەی وەک «قووڵی (بیرکاری)» دیاریکراوە⁷.
• (𒃵𒃵 GAM.GAM) [PROFESSION]، کە لە سەردەمی دەیرینی سێیەمی-ب دوو جار تۆمارکراوە، وەک «پیشەیەکی نەزانراو»⁸.

بۆ بەراوردکردن، لە دەقە پیشەسازییەکانی لاگاشی پێش-سارگۆنیدا، تۆمارێکی نزیک هەیە: (anše-GAM)، کە وەک «شکێنەری کەر(؟)» لێکدراوەتەوە⁹؛ ئەمەش پشتگیری زیاتر دەدات بەوەی کە چەند تۆمارێکی جیاواز بۆ پیشەی پەیوەندیدار بە کەر لە بەڵگەنامە کۆنەکانی سومەردا هەبووە.

پێویستە تێبینی بکرێت کە پەیوەندیدانی ڕاستەوخۆی نیشانەی (GAM/GAM.GAM) بە (anše-dab₅)، لە ڕووی شێوە و دەقەوە، هیچ بنەمایەکی ڕاستەوخۆی نییە جگە لە هاوشێوەیی دەنگی؛ بۆیە لەم وتارەدا وەک گریمانە هێنراوەتەوە، نەک وەک ئەنجامی جێگیری فیلۆلۆجی.

٢. لێکۆڵینەوەی بەراوردکاری

زمان، بەم بۆچوونەوە، لە یەکخستنی دەنگی بزوێن و نەبزوێن سروشت و گەردوونی خۆی دامەزراندووە: بوونی جیهان لەسەر بنەمای ئاو دانراوە، و کردگاری ئاو کاریگەری لەسەر دەنگ، وێنە و مانای زمانی زاگرۆزی هەبووە. ئەم گەشە زمانییە، لە زمانی سومەری و کوردیدا، سەرچاوە و بەردەوامیی ژیانە لە ناوەندی دێهاتەکانی زاگرۆس و تۆرۆسدا.

دەنگی «ئا» وەک بزوێنەیەکی سەرەکی لە وشەکاندا دووبارە دێتەوە — لە دەنگی «ئا» و «ئان»ی سومەریدا، وەک لە دەنگی «ئاو» و «ئاسمان»ی کوردیدا. ئەم دووبارەبوونەوەیە پەیوەندی بە مانای دەنگی «ئاین/دین»ـیشەوە هەیە: ئاو، وەک سەرچاوە و بنەمای هەبوون، کاریگەری لەسەر ئەفسانەی ئافراندنی سومەری هەبووە، و ئەم ئاینە دێرینەی زاگرۆسییە لە گۆتی، سومەری، ئاکەدی و ئیلامییەوە تا ئایینی ئێزیدیش ماوەتەوە. ئەمە دەگەڕێتەوە بۆ هاوکێشەی شەپولی ئاو، کە نێر و مێی، شیرین و سوێری، لەخۆدەگرێت، و بۆ مانای هەست و هۆش — کە هۆشیاریی زمانییە: پەیوەندییەک لەنێوان ئاواز، وێنە و مانا، کە تێیدا دوو دەنگی بنەمایی «ئا/ئاو» لە هەردوو زمانی کوردی و سومەریدا مانای کردگاریان هەیە، و بەردەوامیی کولتووری زمان ئەم مانایەی پاراستووە. جێگای پرسیارە بۆچی دەنگ، وێنە و مانای «mâ»ی ئاکەدی هەمان ئەم مانایە نییە؛ وەڵامی ئەم بۆچوونە ئەوەیە کە ئاکەدییە سەرەتاییەکان لەناو کولتووری سومەردا توانەوە، و زمانەکەیان لە کۆتایی سەردەمی سومەریدا کاریگەری زۆری لە زمانی سومەرەوە وەرگرتووە.

پێکهاتەی مێخە سومەرییەکان — (anše-dab₅)، (anše-dab₅-ba)، (GAM) و (GAM.GAM) — هەموو بە یەک جۆرە مانا لکاون: مانای «کار/بیر» کە لە مۆخ (مێشک) دەردەچێت و بە هۆشیاری گیانداردا، وەک شێوەی ژیان و گەمەی-زمان، کاردەکات. دەنگی «ئا» وەکو  ئاو لە دەنگی «ئاخاوتن »ی کوردی و دەنگی «ئادەم»ی سومەری، پشتگیری مانای دوو دەنگی نێر و مێ دەکەن کە پێکەوە مانایان بە یەک بوونی وشە و مانای «خێزان» (خێ + زان) هەبووە؛ «خێ» لە ئاوەوە زیاد دەکات، و مرۆڤ و گیانلەبەر، وەک بوونێکی ئاوی، تۆویان سەرچاوەی نوێبوونەوە و زیادبوونە لە زمانی سۆمەری و کوردیدا.

دەنگی (کی-لا) لە سومەریدا، و (کێڵان) لە کورددا، هەردووکیان پەیوەندیان بە سەرەتای کشتوکاڵ لە زاگرۆسەوە هەیە، و ئەم هاوشێوەییە پشتگیری ئەو بۆچوونە دەکات کە زاگرۆس بنەمای سەرەتاییترین شێوازی زمانە — کە تێیدا دوو دەنگیان، بە هەمان مانای «خێزان»، سەرچاوەی یەکبوونەکەیان بووە. ئەم کشتوکاڵییە ماڵداری و کولتووری کشتوکاڵییان داهێنا، و ڕێگەی زاوزێی ڕوەک، گیاندار و مرۆڤی ڕەخساند. دەنگی (ئا/ئان) لە سومەریدا — بە واتای ئاو/ئاسمانی کوردی — بە وشەی (anše) و گیانداری کەرەوە دەبەستێتەوە، وەک تێگەیشتنێک لە ئاو کە بنەمای ژیان و نوێبوونەوەی تۆوە؛ ئەم مانا نوێبوونەوەیە، وەک سەرەتای بەهاری کوردی، بە ژمارەی سێ و چوار بەستراوەتەوە (کە بەلایەکەوە حەوت/هەفتەیە، بەلایەکی تریشەوە دوانزە)، وەک نیشانەی ئەو سەرەتایەی کە تێیدا ڕوەک و گیاندار زاوزێ دەکەن.

سەبارەت بە قاپە ئوبەیدییەکان، دیزاینێک هەیە کە تێیدا دوو شەپولی ناوەندی وەک چوار سەری خێزان (دایک، باوک، کچ، کوڕ)، و بیست و چوار شەپولی دەوروبەر (کۆی گشتی سەد و بیست شڵپە)، لەسەر قاپەکە وێنەکراون؛ لەگەڵ وێنەی چوار مەڵ کە دەمیان لە چوار ماسیدا گیرکردووە. ماس نوێنەری قووڵایی/سەرەتا، و مەڵ نوێنەری بەرزایی/کۆتایی دەبێت؛ کراوەیی/داخراوی باڵی مەڵیش وەک هێمای ڕووناکی/تاریکی لێکدەدرێتەوە. ئەم لێکدانەوەیە، لەگەڵ مانای بیست و چوار تاقی ئاودا لە کوردیدا، هاوشێوەی وێنەی مار و مەلەک-تاووسە، و لەگەڵ نەخشی قوبەکانی ئێزیدییەکان لە لالش، وەک مانای کات و جێ، یەکدەگرێتەوە — لە شێوەی دار-ژیاندا، کە تێیدا وزە و هێزی نوێبوونەوەی ئاو و هەتاو وەک سەرچاوە دانراوە. ئەمە ئاماژەیە بۆ قۆناغێکی سەرەتاییی هۆشیاری کە بە زمان — وەک پلەگۆشتی ناو دەمی گیاندار — مانا بەخشیووە، و لە زمانە جیاوازەکاندا، ئەم مانایە وەک یەکخستنی سروشت و گەردوون لە ناوەندی ئەرز و ئاسماندا، مانای کردگاری ئاوی هەڵگرتووە، هەروەک ئاو کە شیرین و سوێری تێکەڵ دەکات و بە بەردەوامی ساڵان نوێ دەبێتەوە.

ژمارەی سێ و چوار — بە مانای بیرکاری، دوو لایەن یان دوو بوونن: سێ وەک سێگۆشە، و چوار/هەرمی وەک چوارگۆشە/چوارپاڵوو — لەلایەک مانای دابەشکردنی کات/جێ، و لەلایەکی تر مانای هێز/وزە هەڵدەگرێت. ئەم مانایە بە ئەستێرەناسی و ئاراستەی کاروانی ئاو و ئەستێرەکانەوە لە ڕابردوودا گرێدراوە — بۆ نموونە بە ناوی شاخی «پیر مەگروون» و «سارا» (وەک ناوی نێر و مێ) — کە هاوسەنگی نێوان بەرزی و نزمی شەپولی ئاو، بە شێوەی کێو و کەنەوە، پیشان دەدەن، و مانای یەکبوون و بەردەوامیی زاوزێی ئاوی سروشت و گەردوون دەگەیەنن.

هەروەها، لە هونەری دانانی پایە بەردینەکانی گۆپیکلی تەپەدا، کە دوانزە ڕووی بەردی و دوانزە سێبەری هەیە، هەمان هاوشێوەیی لە دوانزە لای دیار و دوانزە لای نادیار/سێبەری قوبەکانی ئێزیدییەکانیشدا بوونی هەیە. سەبارەت بە کاتی شەو و ڕۆژ، لای سومەری و کورد مانایەکی هاوبەش هەیە: بۆ نموونە، لە کورددا «سێ و چوار» وەک دوانزەیەمین ڕۆژی سەرەتای بەهار، لەگەڵ «بیست و چوار تاقی ئاو» بەستراوەتەوە بە مانای «میراو» (میر + ئاو)؛ لە سومەریدا ئەم چەمکە بە دەنگی «ئامار-ئود» بەستراوەتەوە، کە مەبەستی لێی «میر-هەتاو»یە (ڕۆژ/خۆر).

ماوەی مێژووی ئەم بەردەوامییە هەست و هۆشییە، لە جیاتی هەزاران ساڵ، لەوانەیە بگاتە ملیۆنان ساڵ. گوندی بچووک، و پەیوەندیی خوێن، خێزان و خێڵ، مانای پاراستنی دوو دەنگی زمانی نێر و مێ، و بەرزی و نزمیی بزوێن و نەبزوێنیان — کە دەنگی بنەڕەتیی «ئا/ئاو»یان هەڵگرتووە — لە ناو دێی بچووکەکانی زاگرۆسدا پاراستووە. زمان، بەم پێیە، بەرهەمی گەشەی کولتووری جووتیارانی زاگرۆس/تۆرۆسە، کە نێر و مێ مانایان بە دوو دەنگی «ئا/ئاو» یان «ئۆ» بەخشیوە؛ سەرەتای ئەم دەنگە لە وشەی (anše)ی سومەری و لە وشەی «ئەسپ»ی کوردیدا، وەک دەنگی «ئا» یان «ئە»، پارێزراوە.

ئەم بەشە شیکارییەکی هێماشناسی-کولتوورییە، نەک لێکدانەوەیەکی زمانەوانیی بەراوردکاری بە واتای تەکنیکییەوە. تێبینیی مێتۆدی: بۆ ئەوەی هاوشێوەیی دەنگی نێوان دوو دەنگ، یان وشەی سێ، چوار، پێنج و شەش دەنگی لە زمانە جیاوازەکاندا وەک بەڵگەی زانستیی جێگیر قبوڵ بکرێت، پێویستیی بە دەرکەوتنی یاسای گۆڕانی دەنگ بەڕێکوپێک هەیە، لەسەر بنەمای ڕیزێکی زۆر لە وشەکان، نەک تەنها لەسەر بنەمای هاوشێوەیی دەنگی بینراو یان بیسترا. بەبێ ئەمە، ئەم بەشە دەمێنێتەوە وەک شیکارییەکی هێماشناسانە — بەراوردی مانا و هێما — کە پشتی بە بەکارهێنانی دەماغ و وێنەی جیهان وەک سەرچاوە و بابەتی زمان بەستووە.

پەراویزەکان

١. ePSD (Electronic Pennsylvania Sumerian Dictionary)، تۆماری ANŠEBAR. ٢. ePSD، تۆماری anšedaba. ٣. ePSD، نیشانەی anše [EQUID]، ئاکەدی imēru. ٤. ePSD، نیشانەی dab [SEIZE]، ئاکەدی ṣabātu/saḫāpu. ٥. ePSD، نیشانەی ba [ANIMAL]. ٦. J. Bauer، لە: Studien für Pettinato («ستودی پێتیناتۆ»)، ل. ٣-٤، (٢٠٠٤). — پێویستە ناوی تەواوی بەرهەمەکە زیاد بکرێت بۆ ئەوەی سەرچاوەکە بەپێی ستانداردی ئەکادیمی تەواو بێت. ٧. ePSD، نیشانەی GAM [DEPTH]. ٨. ePSD، نیشانەی GAM.GAM [PROFESSION]. ٩. لیستی پیشەکانی سومەری کۆن، دەقەکانی لاگاشی پێش-سارگۆنی، تۆماری anše-GAM «شکێنەری کەر(؟)».

سەرچاوەکان

١. Electronic Pennsylvania Sumerian Dictionary (ePSD)، تۆمارەکانی ANŠEBAR، anšedaba، anše، dab، ba، GAM، GAM.GAM. ٢. Bauer, J.، لە: Studien für Pettinato، ل. ٣-٤ (٢٠٠٤). ٣. لیستی پیشەکانی سومەری کۆن، دەقەکانی لاگاشی پێش-سارگۆنی (تۆماری anše-GAM).