دیلبەرانی، ڕۆمانی کوردبوون
ئیسماعیل حەمەئەمین
سەردەمانێکە ئاشنام بە ئەدەبی ‘مەحمود نەجمەدین’ هەر ئەو کاتەی قەسیدەیەکەیم خوێندەوە بە ناونیشانی ‘ئەی باڵندەی موسافیر’ تەنانەت نووسینێکم لەسەر بڵاوکردەوە، تاوەکو گەیشتە کۆمەڵە چیرۆکە ناوازەکەی ‘پاسەکەی گوورون’ و ڕۆمانەکانی دیکەی. لەوانەیە پڕکێشی ئەوە بکەم و بڵێم: لە نێوان کۆمەڵە چیرۆکی ‘پاسەکەی گوورون’ تاوەکو دەگاتە ئەم دوا ڕۆمانەی ئێستای ‘دیلبەرا ئانی’، ئەو ڕۆمانەی لەو نێوەدا بڵاویکردەوە ‘پیاوەکان بە خەونیش نەگەڕانەوە’ هیلاکی کردم، منی خستە بەردەم تۆبۆگرافیایەکی ئاڵۆز لە گێڕانەوە، شیعرییەت و دابەشبوونی پڵۆت (گرێچن) بەسەر زمانێکی فێمینیانە، ژنانەی ڕۆژهەڵاتیانە، کە سروشت و نامورادی ژنەکان، تێدا باڵادەست بوون. ڕاستە خوێندمەوە بەڵام چێژم لێ نەبینی، چونکە ئەوەی کۆی زمانە قووڵەکەی غەمباری کردبێتم، شتێک لەبەرئەوەی پڵۆتی ڕۆمانەک تێکەڵی تەونکاریی مەنەلۆگی دوورودرێژ بوو، ئەویتر بەکارهێنانی دیالەکتیکی ناوچە جیاوازەکانی کوردستان و بازهەڵدان بوو بەسەر زمانی ستانداردا، بە جۆرێک فۆکۆسم لەسەر شێوەزاری پاڵەوانەکانی کردبوو، کە بێگومان سەلیقەی نەجمەدینی دەسەلماند، ئەوەندە نەمدەتوانی دوای گرێچن و ڕووداوەکان بکەوم؛ خەتی گێڕانەوەی ڕۆماننووسیانەم لێ تێکدەچوو. لەگەڵ ئەوەشدا هەستم دەکرد لە پشت ئەم تەونکارییە، نەخشەیەکی فراوانتر خۆی ڕاکێشاوە، کە بەڕای من ئەم نەخشەیە لە ڕۆمانی ‘دیلبەرا ئانی’ دا تەواوی سنوورە ڕۆشنەکانی خۆیت بۆ ئاشکرا دەکات.
دیارە ئێمە ناتوانین بە یەک ڕۆمان یان دوو ڕۆمان، تەواوی جیهانبینی ڕۆماننووسانەی ڕۆماننووسێک دیاری بکەین، هەربۆیە بۆ تێگەیشتن لە کۆنسێپتی ڕۆماننووس، دەبێت چەند بەرهەمێکی بخوێنینەوە، ئەوسا ئێمە لە بەردەم خاڵە قورسەکانی ئەم جیهانبینیەداین. ئەوەی جێگەی سەرنجە پاڵەوانەکانی ‘مەحمود نەجمەدین’ کەسانی (بان – مرۆڤ) نین و (بەرزە مرۆڤ) نین و لەو وەهمەدا ناژین، کە هێزی جادووگەریان تێدایە. ئیدی پاڵەوانەکانی نە پەڕوباڵیان هەیە و نە لە دەرەوەی ژیانی کوردیدان، بەوەی بێ دەموچاو و بێ شوناس بن وەک چۆن لەم بیست ساڵانەی دوایدا ئەدەبی کوردیماندا ئەم جۆرە پاڵەوانە (بان- نەتەوەیی) و (بێ شوناسە) سوپەرمانەی وەک ئەکتێکی ناخوئاگایانەی ڕاکردن لە کوردبوونی خۆی، بوونی هەیە. بە جۆرێک، پاڵەوانی ڕۆمانەکان فریشتەن یان شەیتانن باڵدەگرن و دەفڕن، یاخود پڕن لە ئاڵۆزکاویی و تەمومژگەرایی، یان ئەوەتا بوونەوەرێکی جاودوو لێکراون لە هەموو شار و سنوورێکدا بوونیان هەیە، تەنها سنوورەکانی شارە کوردییەکان و گەڕەکە کوردییەکانی خۆی نەبێت! ئەم جۆرە ئەدەبە باوەی ئەم بیست ساڵەی ڕۆمانی کوردی، ژانرێکی دژە کوردبوونە لە گوتارە نەگوتراوەکەیدا، هەمیشە لە (خاک – وابەستەیی) خۆی ڕایدەکرد و ڕادەکات. ئاوها بە پێچەوانەی ئەم تەوژمی (نکوڵیکردنی کوردبوون)ی ڕۆمانی کوردی باڵادەست، پاڵەوانەکانی ‘مەحمود نەجمەدین’ هەڵگری شوناسی لۆکالی خۆیانن، هەڵگری شوناسی کوردبوونی خۆیانن، ناوەکانیان کوردییە، شار و گوند و کووچە و کۆڵان و خەمەکانیان کوردییە و خەمیان خەمە کوردییەکانە بە هەموو وردەکارییەکانیەوە؛ ئەمەش خەسڵەتی ڕۆمانی نەجمەدین لە ئەوانیتر جودا دەکاتەوە بەوەی لە (جیهاندا – بوون) بە گوزارشی (مارتین هایدگەر) لای مەحمود نەجمەدین (لە کوردبووندا – بوون) دا بەرجەستە دەبێت.
لە ڕۆمانی (دیلبەرا ئانی)دا ڕۆماننووس شەریکێکی بۆخۆی پەیدا کردووە کە ڕۆمانەکەی لەگەڵدا بنووسێت و چیرۆکەکان بگێڕێتەوە کە ئەویش ‘فورات سەیدۆ’ یە، تەنانەت ئەم ژانرە وەک لە بەرگەکەیدا دیارە ڕۆماننووس بە ژانری چیرۆک ناساندوویەتی، کە لە ڕاستیدا هەم نووسەرە خەیاڵییەکە، کە فورات سەیدۆیە و هەم ژانرەکە فێڵێکی ڕۆماننووسانەیە، تەواوی خوێنەر دەبەنە سەر تۆبۆگرافیایەک لە نێوان دونیای ڕیاڵ وخەیاڵ. ئەمەش جوانی پڵۆتی ڕۆمانەکەمان بۆ ئاشکرا دەکات، هەر لەو کاتەوەی (حەمدی بەگ) و ڕۆماننووسەکەمان کە مەحمود نەجمەدین خۆیەتی، پێکەوە بەرەو چایخانەیەکی ڕۆژهەڵات دیداریان دەبێت، ئیدی لە سلێمانییەوە بۆ ڕۆژهەڵات بۆ شاری مەریوان و لەوێشەوە بۆ گوندی ‘کانی دینار’ و بۆ ‘چایخانەی ئاوی پڕتەقاڵ’، لەوێ دیداری ڕۆماننووسە لەگەڵ حەمدی بەگ کە خەڵکی باکووری کوردستانە، عەوداڵی خەیاڵەکانی نێو سەرێتی و ڕۆماننووس سەرقاڵی گێڕانەوەی بەزمەکانێتی… ئەمەش خاڵی سەرنجڕاکێشی ڕۆمانەکەیە کە چیرۆکی ئازار و ئەشق و خەیاڵ و عەوداڵبوونە بە دووی دولبەر و موزیک و حەیران و ئازاری چیرۆکەکانی کورد لە هەر چوار پارچەکە و لە ڕووبەڕێکی فروانی گێڕانەوەدا. هەموو ئەمانە بە نەرمی و زمانێکی قووڵ و دەوڵەمەند بە زاراوە و هەناسە و تانوپۆی کوردەواریانە تانۆپۆ کراوە. زمانێک بەو نەرم و قووڵی موزیکییە، تەنها دەتوانێت هەڵگری شوناسی بوونگەرایانەی کوردبوون بێت.
لە پشت ئەم ڕۆمانەوە دیسکۆرسی کوردبوون وەستاوە، گوتارێک بە زمانە فوکۆییەکە (میشێل فوکۆ)، پشتە وێنەی هەموو ڕووداوەکانە. ئەویش لە چەمکی (وابەستەبوونە بە خاک)ەوە، کە دەمێکە ڕۆمانی کوردی لەژێر ناوی ڕۆمانی مۆدێرن ونیکردووە. ڕۆمانەکە چەمکێکی فەیلەسوفی ئەڵمانی بوونگەرا ‘مارتین هایدگەر’ ی بیرهێنامەوە کە لە ژێر ناوی (خاک – وابەستەیی ) Bodenstaendigkeit خۆی فۆرمولە کردووە، بەوەی دەربارەی هەڕەشەی ژیانی مۆدێرن و تەکنەلۆژیا لەسەر مرۆڤ لەوەدا خۆی دەبینێتەوە کە مرۆڤی مۆدێرن چیتر ‘ڕەسەن – Eigentlich’ نەماوە و بەردەوام نیگەرانە، بێ ئۆقرەیە و لادێ بۆ شار و لە شارێک بۆ ئەویتر و لە وڵاتێک بۆ وڵاتێکی دیکە، کۆچ دەکات، بێ ئۆقرەییەک لە ڕۆحیدایەتی، بە جۆرێک، کە چیتر هەڵوێستە ناکات، ڕانامێنێت، ئۆقرە ناگرێت لەسەر شێوازێکی ژیانی ڕەسانەنە.
ئەم مرۆڤە لێرەوە بۆ ئەوێ ڕادەکات و خەریکی بەرهەمێنان و ڕەدووی تەکنەلۆژیا و ژیانی مۆدێرنە، بە مانای چیتر هەڵوێستە لەسەر (بوون – Sein) ی خۆی ناکات و (بیرناکاتەوە، چونکە بە ڕای هایدگەر: ”زانست بیرناکاتەوە” بەڵکو بەڵکو بەرهەمدێنێت و ڕاناوستێت لەسەر جەوهەری بیرکردنەوە، بەڵکو بە دووی دەرئەنجامەوەیە نەک لێکەوتەکانی.
(بیرکردنەوە – ( Denkenمانای کۆکراوەی بیرلێکراوەکانە, کە هەڵوێستەی دەوێت. ئاوەها ژیانی مۆدێرن و تەکنەلۆژیا وەها دەکات مرۆڤ جەوهەری بیرکردنەوە فەرامۆش بکات. بە مانای بەرهەمی زانستی خۆی و دەریچەکانی ڕاڤە نەکات، بە جۆرێک لە پێشبڕکێیەکی کوێردایە بێ ڕامان و شرۆڤە و بیرکردنەوە لە مانای بوونی خۆی و بەرهەمی زانستییەکی درێژە بە ژیانی خۆی دەدات و (ناڕەسەنانە) ژیان بەسەردەبات. ئاوەها گەر زانست بیری بکردایەتەوە، گەر زاناکان بیریان لە لێکەوتەی کارەکانیان و بوونیان بکردایەتەوە، بەوەی مرۆڤ لە کوێی ئەم بەرهەمەدا وەستاوە، ئەوا چەکی ئەتۆمیان بەرهەم نەدەهێنا، چەکی کۆمەڵکوژیان بەرهەم نەدەهێنا، هەڵوێستەیەکی وجودیانەیان دەکرد، جیهان و ژینگە وەک ئەمڕۆ پیس نەدەبوو و هەمیشە لەسەر لێواری هەڕەشەی لەناوچووندا نەدەبوو.
لەم ڕوانگە بوونەگەراییەوە سەیری ئەم ڕۆمانە بکەین، ئەم ڕۆمانە ڕادەوەستێت لەسەر (کوردبوون) وەک مانایەکی قووڵی (خاک – وابەستەیی) لە باکووری کوردستانەوە تاوەکو ڕۆژئاوای کوردستان، تێدا، ڕۆحی (حەمدی بەگ – فورات سەیدۆ) بێ ئۆقرەیە لە جیهانێکدا کە چیتر خەیاڵ و جوانی ونکردووە. دونیایەکی مۆدێرن کە حەمدی بەگی باکووریی لە ژێر هەژموونی توارنیەت و کەمالیزمدا شوناسی سڕاوەتەوە، دەیەوێت لە خەیاڵی ئەشقێکی نامورادا لە کوردستانی باکوور و قارسەوە بیگاتێ تاوەکو دەگاتە ڕۆهەڵات و باشوور. لە بەرامبەر ئەم ڕۆحە بێ ئۆقرەیە کە کەمال ئەتاتورک بە خۆی و پڕۆژەی مۆدێرنەوە، کەوتە قەڵاچۆی کورد، ڕۆحێکی بێ ئۆقرەی حەمدی بەگ لەدایکدەبێت، کە بەدووی هێوریی و ئارامیی دا دەگەڕێت، بە دووی ئەشقێک مۆدێرنە لەناویبردووە، چونکە لەگەڵ هاتنی مۆدێرنە، سیڤەر و لۆزان و سایکس بیکۆ ئامادە دەبێت و ڕۆحی تەکنەلۆژی سەدەی بیست بیر لە دەرئەنجامەکان ناکاتەوە، بەڵکو خەمی دەستکەوتێتی، خەمی سەرکەوتنێتی بە دوای سەرکەوتندا. ئاوەها ئەو ڕۆحەی ئێستا دەگوزرێت هیچیتر نییە، جگە لە ڕۆحی مۆدێرنە و ئەقڵیەتی ژمێریاریی نەبێت، کە شوناس و نەتەوە و ڕۆح دەکاتە قوربانی دابەشبوونە نوێییە کۆلۆنیالی و پۆست کۆلۆنیالییەکان.
ئاوها گوتاری فەلسەفی ڕۆمانی (دیلبەرائانی) هێوریی و ئارامی Gelassenheit ڕۆماننووسە بەرامبەر پاڵەوانەکەی کە حەمدی بەگ و خەونەکانێتی. ڕاستە ئەو دونیایەی ئەو بە دوویدا دەگەڕێت بوونی نەماوە، بەڵام مەحمود نەجمەدین بەو هێمنیەی خۆیەوە، کە خۆی پاڵەوانی ڕۆمانەکەیەتی، بەرگری لە هێوریی و ئارامی و بوونگەرایی کوردیی دەکات، کە وزەدەری ڕۆحی بەرگری کوردییە لە بەرامبەر سڕینەوەی شوناسی کوردبوون کە بەرهەمی مۆدێرنەیە، بەرهەمی ڕۆحی تەکنەلۆژیی کۆلۆنیالییە، بە جۆرێک حەمدی بەگی هاوڕێی لە هەموو شوێنی ئەم کوردستانەدا بە دوویدا دەگەڕێت.
ڕۆحی ئەم ڕۆمانە ڕۆحی (کوردبوون)ە بە مانا قووڵەکەیەوە، بە زمان و تانوپۆی زمان و بەیت و حەیرانەکانیەوە، بێگومان ڕۆحێکی غەمبار نییە، بەڵکو ڕۆحێکی شادە بەرامبەر واقیعێکی تاڵ. لەهەمانکاتیشدا مەحمود نەجمەدین لە حەیران و کلاسیکیاتی کوردییەوە، ئەو زەمەنە بەسەرچووەمان بۆ دەگێڕێتەوە، کە سەدەی بیستویەکی پڕوپووچی (میدۆکرەسی) تەکەنەلۆژی و سوبێکتی ڕاکردوو، لێرە بۆ ئەوێ، لە بیری بردووینەتەوە؛ ئەم ڕۆمانە ڕۆمانی کوردبوونە بە مانا قووڵ و بوونگەراییەکەیەوە.
فرانکفۆرت – 24.12.2025
پەراوێزەکان
Martin Heidegger, Gelassenheit, 2003 | 16. Aufl. 2014, Klett-Cotta (Verlag) .
2. Martin Heidegger, Was heißt Denken?,: Tübingen: Niemeyer Verlag, 1954.
