لە جرجەوە بۆ مرۆڤ
خوێندنەوەیەکی ئەدەبیی ڕۆمانی «جرجەکان»
ڕێبوار سیوەیلى
ئیسماعیل حەمەئەمین لە ڕۆمانی «جرجەکان/ جرجەکانی ئەنفال»دا بابەتێکی هەڵبژاردووە لە یەکەم خوێندنەوەدا سادە دەردەکەوێت، بەڵام لە ناو دەقەکەدا بە شێوەیەکی بەردەوام فراوانتر دەبێت: جرج. جرج لە سەرەتادا زیندەوەرێکە، ئاژەڵێکە کە دەکرێت بکرێتە بابەتی توێژینەوە و سەرسوڕمان و ترس؛ بەڵام نووسەر لەو سنوورە ناوەستێت و بەوە ڕازی نابێت. جرج لە دەقەکەدا بە هێواشی لە بوونەوەرێکی سرووشتییەوە دەگوازرێتەوە بۆ سیمبول، لە سیمبولەوە بۆ پرسیار و لە پرسیارەوە بۆ ئاوێنەیەک کە مرۆڤ خۆی تێدا دەبینێتەوە.
لەبەر ئەوە، بە خوێندنەوەی وردتری ڕۆمانەکە، پرسیاری سەرەکی چیتر ئەوە نییە کە «جرج چییە؟»؛ بەڵکو دەبێتە ئەوەی کە «مرۆڤ چییە؟» و لە کوێوە ئەو تایبەتمەندییە دەست پێ دەکات کە پێی دەڵێین مرۆڤایەتی؟ ڕۆمانەکە لە جرجەوە دەست پێدەکات، بەڵام لە جرج کۆتایی نایەت. جرج دەبێتە دەروازەیەک بۆ چوونە ناو پرسیارە گەورەکانی بوونی مرۆڤ: حەز، بەرژەوەندی، خۆپەرستی، توندوتیژی، دەسەڵات، زانست، شارستانیەت، ژینگە، مێژوو و لە کۆتاییدا ئەخلاق.
خودی دەستپێکی کتێبەکەش ئەم ئاڕاستەیە پشتڕاست دەکاتەوە: لە پێشەکی و ئاماژە سەرەتاییەکاندا جرج و مرۆڤ لە یەکدی جیا ناکرێنەوە، بەڵکو پەیوەندییەکی بیرکاری لەنێوانیاندا دادەمەزرێت؛ تەنانەت دەقەکە بە ئاماژە بە مێژووی مرۆڤ و جرج، لە حەز و ئارەزوو و فەزیلە و گوناهکاریدا نزیکییەکی نێوانیان دەبینێت. ئەمە گرنگە، چونکە لە هەمان سەرەتاوە نووسەر خوێنەر ئاگادار دەکاتەوە کە جرج لە ڕۆمانەکەدا تەنها «بابەت» نییە؛ «ڕێگایەک»ە بۆ خوێندنەوەی مرۆڤ.
لەو ڕوانگەیەوە، «جرجەکان» ڕۆمانێک نییە کە تەنها چیرۆکی جرج بگێڕێتەوە. دەقەکە هەوڵ دەدات سنووری نێوان ئەدەب و زانست، چیرۆک و بیرکردنەوە، مێژوو و فەلسەفە، ڕووداو و تیۆری تێکەڵ بکات. ئەمەش وای کردووە ڕۆمانەکە تەنیا بە پێوەری ڕۆمانی کلاسیکی نەخوێندرێتەوە. نووسەر دەیەوێت خوێنەر هەمان کات کە چیرۆک دەخوێنێتەوە، بیر بکاتەوە؛ هەمان کات کە لەگەڵ ڕووداوەکان دەڕوات، لەگەڵ پرسیارەکەشی ڕووبەڕوو ببێتەوە.
ئەم تایبەتمەندییە لە یەک لایەنەوە هێزی ڕۆمانەکەیە، بەڵام لە لایەنی ترەوە سەرچاوەی هەندێک لە کێشە فۆرمییەکانی دەقەکەشە. چونکە هەر کاتێک بیرۆکە و زانیاری زۆر بەسەر چیرۆکەکەدا زاڵ ببێت، ڕەوتی ڕۆمانەکە و گێڕانەوەکان هێواش دەبێتەوە. بەم پێیە، یەکێک لە پرسیارە سەرەکییەکانی خوێندنەوەی «جرجەکان» ئەوەیە: چۆن دەکرێت فراوانیی بیرۆکەکان لەگەڵ پێویستییەکانی چیرۆکدا هاوسەنگ بکرێت؟
جرج و مرۆڤ: لە ئەویترەوە بۆ ئاوێنە
یەکێک لە زیرەکییەکانی ڕۆمانەکە ئەوەیە کە جرج بە «ئەویتر»ی مرۆڤ دەکات، بەڵام لە هەمان کاتدا ئەو «ئەویتر»ە بە تەواوی لە دەرەوەی مرۆڤ نییە. جرج وەک بوونەوەرێکی جیاواز بۆ مرۆڤ دەردەکەوێت، بەڵام نووسەر لە ڕێگەی ئەو جیاوازییەوە ئەو خاڵانەی مرۆڤ دەخاتەڕوو کە خۆی حەز ناکات لە ئاوێنەکەدا بیانبینێت. لێرەدا جرج دەبێتە ئاوێنە.
خوێنەر لە جرجدا تەنها جرج نابینێت؛ مرۆڤ دەبینێت: ئەمەش مانای ناوی ڕۆمانەکە فراوانتر دەکات. «جرجەکان» دەتوانێت لە ئاستی یەکەمدا کۆمەڵێک جرج بن، بەڵام لە ئاستى دووەمدا دەکرێت کۆمەڵێک مرۆڤ بن، کە لە بارودۆخێکی دیاریکراوی مێژوویی و کۆمەڵایەتی و ئەخلاقیدا ڕەفتارێکی «جرجانە»یان لێدەوەشێتەوە.
ئەمە ئەو شوێنەیە کە ڕۆمانەکە لە باسکردنی ئاژەڵێک دەگوازرێتەوە بۆ پرسیاری مرۆڤ. پرسیارەکە چیتر ئەوە نییە کە جرج چۆن دەژیت، چۆن زۆر دەبێت یان چۆن بڵاودەبێتەوە؛ بەڵکو ئەوەیە کە مرۆڤ، کە خۆی بە بوونەوەرێکی شارستانی و عەقڵانی و ئەخلاقی دەزانێت، تا کوێ دەتوانێت لەو سنوورە دابەزێت کە خۆی بۆ خۆی داناوە؟
لە ڕۆمانەکەدا ئەم پرسیارە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ بە یەکەوە دەبەسترێت. دەقەکە لە یەک لایەنەوە جرج وەک زیندەوەرێک دەناسێنێت، لە لایەکی ترەوە مێژووی مرۆڤ و جرج لە یەکدی نزیک دەکاتەوە. لە هەندێک شوێندا تەنانەت بیرۆکەی ئەوە پەرەی پێدەدرێت کە جرجەکان دەتوانن لە دامەزراوە و کۆمپانیا و سیستەمەکانی جیهانی مرۆڤدا بە شێوەیەکی هێمایی دووبارە ببینرێنەوە.
ئەمە خاڵێکی گرنگە: جرجیزم تەنها «مرۆڤ و جرج لە یەک دەچن» نییە؛ بەڵکو هەوڵێکە بۆ دۆزینەوەی ئەو میکانیزمەی کە مرۆڤ لە ناو کۆمەڵگە و دامەزراوە و دەسەڵاتدا دەتوانێت خۆی لە ڕەفتاری تاکەکەسییەوە بۆ سیستەمێکی فراوان بگوازێتەوە.
لە «جرجیزم»ەوە بۆ چوارچێوەیەکی هزرى
لە ناو ڕۆمانەکەدا «جرجیزم» بە شێوەیەکی ڕوونتر لەوەى تەنیا هەر سیمبولێکی ئەدەبی بێت، زیاترە. دەقەکە هەوڵ دەدات ئەم بیرۆکەیە بخاتە چوارچێوەیەکی فراوانترەوە، تەنانەت لە پەیوەندییەکانی «جرجیزم ـ راتیزم»دا. لێرەدا نووسەر هەوڵ دەدات لە جرجەوە شێوازێکی بیرکردنەوە دروست بکات، نەک تەنها سیمبولێک.
بەڵام لە هەمان کاتدا پێویستە سنووری وشەی «تیۆری» بپارێزرێت: ئەگەر جرجیزم بە مانای تیۆرییەکی زانستی وەربگیرێت، پێویستی بە پێناسەی ورد، میتۆدی دیاریکراو، بەڵگەی پێوانەکراو و توانای تاقیکردنەوە هەیە. ڕۆمانەکە ئەو جۆرە تیۆرییەی زانستی دامەزراندووە، یان نابێت بەو پێوەرانە هەڵبسەنگێندرێت، بەڵکو لە چوارچێوەی ئەدەب و فەلسەفە و بیرکردنەوەدا دەخوێندرێتەوە.
بەم مانایە، «جرجیزم» دەتوانرێت وەک چوارچێوەیەکی ئەدەبی/ فەلسەفی ببینرێت کە هەوڵ دەدات لە سیمبولی جرجەوە شێوازێک بۆ خوێندنەوەی ڕەفتاری مرۆڤ و کۆمەڵگە پێشنیار بکات.
ئەم جیاکردنەوەیە کەمکردنەوەی بەهای بیرۆکەکە نییە: بە پێچەوانەوە، دەیکاتەوە بە شتێکی ڕوونتر. چونکە ئەدەب دەتوانێت پرسیارێکی زۆر گەورە بخاتەڕوو، بێ ئەوەی پێویست بێت هەموو جارێک ئەو پرسیارە وەک تیۆرییەکی تاقیکراوەی زانستی بسەلمێنێت.
لە ڕاستیدا، هێزی «جرجیزم» لە پرسیارەکەدایە، نە تەنها لە وەڵامەکەدا، پرسیارەکە ئەوەیە: ئەگەر هەندێک تایبەتمەندیی جرج لە ڕەفتاری مرۆڤ و کۆمەڵگەدا دووبارە ببینرێتەوە، ئەوا مرۆڤایەتی بە چی دەناسرێتەوە؟
ڕۆمانێک لە نێوان چیرۆک و بیرۆکە
لە ڕووی پێکهاتەوە، «جرجەکان» ڕۆمانێکی تاکڕەهەند نییە، دەقەکە لە چیرۆکەوە دەچێتە ناو گفتوگۆی زانستی، لە زانستەوە بۆ مێژوو، لە مێژووەوە بۆ فەلسەفە و لە فەلسەفەوە بۆ پرسیاری ئەخلاقی. بەم هۆیەوە، دەتوانرێت بەرهەمەکە بە دەقێکی فرەڕەهەند و تا ڕادەیەک فرەژانر بناسرێت.
ئەمە بۆ خۆی کێشە نییە: تەنانەت دەتوانێت یەکێک لە تایبەتمەندییە نوێکانی ڕۆمانیش بێت. کێشە لەو شوێنەوە دەست پێدەکات کە یەکێک لە تایبەتمەندییەکانى ئەم تێکەڵەیە دەست بە زاڵبوون بەسەر ئەوانی تردا بکات.
هەر کاتێک گفتوگۆی زانستی زۆر لە پێیوست درێژتر دەبێت، گێڕانەوەى چیرۆک کەمێک ڕادەوەستێت. خوێنەر لە جیهانی کردارەکان دەردەچێت و دەچێتە جیهانی زانیارییەکانەوە. لەو ساتەدا ڕۆمانەکە بۆ ماوەیەک زیاتر لەوەی «چیرۆک» بێت، دەبێتە «وتار».
ئەمە کێشەی بیرۆکە نییە؛ کێشەی ڕێکخستن و فۆرمە: لەوانەیە زانیارییەکان گرنگ بن، بەڵام هەموو زانیارییەک پێویست نییە بە هەمان قەبارە لە ناو جەستەی ڕۆماندا بخرێتەڕوو. هەندێک زانیاری دەتوانێت لە ڕێگەی کردارەوە بگوازرێتەوە، هەندێک لە ڕێگەی وێنە و هەندێکیش لە ڕێگەی گفتوگۆیەکی کورت یان ئاماژەیەکی هونەرییەوە.
ئەگەر ئەم هاوسەنگییە لە کۆى بەرهەمەکەدا زیاتر ڕەچاوبکرایە، ڕۆمانەکە دەیتوانى هەمان قووڵاییی فکریی خۆی بپارێزێت، بەڵام بە ڕەوتێکی چیرۆکیی خێراتر و کاریگەرتر.
پڕۆفیسۆر ئارام: کەسایەتی یان دەنگی بیرۆکە؟
یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی ئەم پێکهاتەیە کەسایەتیی پڕۆفیسۆر ئارامە: ئەو لە زۆر شوێنەکاندا ناوەندی گواستنەوەی زانیاری و بیرۆکەیە. لە ڕێگەی ئەوەوە بابەتی زانستی، مێژوویی و هەندێک لێکدانەوەی فکری دەخرێتەڕوو. لەو ڕووەوە، بوونی ئەو بۆ جەستەی ڕۆمانەکە سوودبەخشە؛ چونکە نووسەر پێویستی بە کەسایەتییەک هەیە کە بتوانێت ئەو بابەتە فراوانانە بە خوێنەر بگەیەنێت.
بەڵام لە ڕووی هونەرییەوە پرسیارێکی تر لەبەردەمماندا دروست دەبێت: ئایا پڕۆفیسۆر ئارام بیرۆکەکە دەژیت، یان تەنها بیرۆکەکە دەڵێت؟
ئەم جیاوازییە زۆر گرنگە: کارەکتەری ڕۆمان کاتێک بە تەواوی زیندوو دەبێت کە تەنها کارى گواستنەوەی بیرۆکە نەبێت؛ بەڵکو خۆی پڕ بێت لە حەز و ترس و هەڵە و پەشیمانی و بڕیار و ناکۆکیی. کاتێک کارەکتەر تەنها دەبێتە دەنگی نووسەر، خوێنەر زۆرتر بیرۆکەکە دەبینێت تا مرۆڤەکە.
ئەم خاڵە بەتایبەتی بۆ ڕۆمانێکی هزرى زۆر گرنگە، چونکە ئەگەر ڕۆمان هەموو بیرۆکەکانی خۆی بە زمانێکی ڕاستەوخۆ بڵێت، ئەوا هەندێک لەو کارەی کە ئەدەب دەبێت بیکات، لەدەست دەدات. ئەدەب تەنها «گوتن» نییە؛ «نیشاندان»یشە. لەبەر ئەوە، پڕۆفیسۆر ئارام لە هەمان کاتدا هەم کەسایەتییەکی گرنگە و هەم خاڵێکی ڕەخنەیی. ئەگەر ژیانی ناوخۆیی و ناکۆکی و سنووردارییە مرۆییەکانی زیاتر بخرێنە ناو جەستەی کردارەکەی، دەکرێت لە «کەسایەتییەکی هزرییەوە» بگۆڕێت بۆ «کارەکتەرێکی ڕۆمانئاساى تەواو».
زانست و ڕزگارى؟
یەکێک لە قووڵترین بابەتەکانی «جرجەکان» پەیوەندیی نێوان زانست و دەسەڵاتە. ڕۆمانەکە زانست بە شێوەیەکی یەکڕەنگ ناخوێنێتەوە. زانست لە یەک لایەنەوە ئامرازێکە بۆ ناسینی جیهان، بەڵام لە لایەنی ترەوە دەتوانێت لە دەستی دەسەڵات و سیستەمی توندوتیژدا بگۆڕدرێت بۆ ئامرازی وێرانکردن.
لەبەر ئەوە، پرسیاری قووڵتر ئەوە نییە کە «ئایا زانست باشە یان خراپ؟»؛ بەڵکو ئەوەیە: کێ زانست بەکار دەهێنێت، بۆ چی و لە خزمەتی چ بەهایەکدا؟
ئەم جیاوازییە گرنگە، چونکە زانست خۆی تاوانبار ناکرێت، ئەوەی گرنگە ئاراستەی بەکارهێنانی زانستە. هەمان توانای مرۆڤ دەتوانێت بۆ پاراستنی ژیان بەکاربهێنرێت یان بۆ لەناوبردنی ژیان.
ئەم دووڕووییە لە ڕۆمانەکەدا لە ئاستێکی گەورەتریش دەگاتە مێژوو و بە تایبەتی ئەنفال. لەوێدا زانست و تەکنەلۆژیا چیتر تەنها نیشانەی پێشکەوتنی مرۆڤ نین؛ دەتوانن ببنە بەشێک لە سیستەمی وێرانکردنی مرۆڤ.
لەوێدا ڕۆمانەکە پێچەوانەیەکی بەهێز دروست دەکات: پێشکەوتنی زانستی بە خۆی بەڵگەی پێشکەوتنی ئەخلاقی نییە. مرۆڤ دەتوانێت زانست و تەکنەلۆژیا و دامەزراوەی زۆر پێشکەوتووى هەبێت، بەڵام ئەگەر ئەخلاقی نەبێت، هەمان ئەو پێشکەوتنە دەکرێت ببێتە ئامرازێکی گەورەتر بۆ وێرانکردن.
ئەمە یەکێکە لەو شوێنانەى کە «جرجیزم» لە سیمبولێکی سادە زیاتر خۆى دەنوێنێت. جرج بە غەریزە دەژیت؛ مرۆڤ بە عەقڵ و زانست و سیستەم. بەڵام ئەگەر عەقڵ و زانست لە خزمەتی وێرانکردنی ئەویتر بخرێن، پرسیارەکە ئەوە دەبێت کە کام لایەن لەو دوو بوونەوەرەدا زیاتر توانای وێرانکردنی هەیە؟
ئەنفال؛ کاتێک سیمبول دەبێتە مێژوو
لەو خاڵەدا ئەنفال لە ڕۆمانەکەدا تەنها پاشبنەمای مێژوویی نییە، ئەنفال ئەو شوێنەیە کە بیرۆکەی جرجیزم لە ئاستی بیرکردنەوەوە دەگاتە تاقیکردنەوەی مێژوویی.
ئەمە یەکێکە لە گرنگترین گۆڕانەکانی ڕۆمانەکە: جرج لە سەرەتادا بابەتێکی سرووشتی و زانستییە؛ پاشان دەبێتە سیمبولی ڕەفتار؛ دواتر دەگاتە مێژوو. لە ئەنفالدا ئەو سیمبولە لەگەڵ کارەساتێکی ڕاستەقینەی مرۆیی ڕووبەڕوو دەبێتەوە.
لەوێدا پرسیارەکە چیتر ئەوە نییە کە «مرۆڤ و جرج لە یەک دەچن یان نا؟»؛ بەڵکو دەبێتە: ئەگەر مرۆڤ بتوانێت بە شێوەیەکی سیستەماتیک بوونی ئەویتر لەناوببات، ئەوا چی مرۆڤ لە جرج جیا دەکاتەوە؟
ئەم پرسیارە بە هیچ شێوەیەک بە مانای یەکسانکردنی مرۆڤ و جرج نییە، بەڵکو جیاوازییەکە لەوەدایە کە مرۆڤ توانای هەیە بزانێت ئەویتر بوونێکی هەیە و هەمان کات بتوانێت بڕیار بدات ئەو بوونە ڕێز لێبگرێت یان لەناوی ببات.
لەو ڕووەوە، ئەنفال لە ڕۆمانەکەدا دەبێتە تاقیکردنەوەی ئەخلاقیی جرجیزم. ئەو بیرۆکەیەی لە جرجەوە دەست پێکردووە، لە مێژوودا دەگاتەوە بۆ ئەو پرسیارەی کە مرۆڤ تا چەند دەتوانێت مرۆڤیتر ببینێت و هێشتا خۆی بە مرۆڤ بزانێت. بەو شێوەیە ڕۆمانەکە ئەنفال تەنها وەک یادەوەریی کارەساتێک نومایش ناکات؛ بەڵکو دەیکاتە پرسیارێکی بەردەوام: ئەو میکانیزمەی کە مرۆڤ بەهۆیەوە دەتوانێت ئەویتر بکاتە شتێک کە دەکرێت لەناوببرێت، ئایا تەنها هی ڕابردووە؟ ئەمەش وای دەکات ئەنفال لە دەقەکەدا تەنها «ڕابردوو» نەبێت؛ بەڵکو ببێتە ئاگادارکردنەوەیەک بۆ ئێستا.
جرج و ژینگە
ڕەهەندی ژینگەیی ڕۆمانەکەش گرنگە، چونکە جرج تەنها لە پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و مرۆڤدا بەکارناهێنرێت. دەقەکە لە شوێنێکدا پەیوەندیی نێوان جرج و ژینگەش دەخاتەڕوو. لە هەندێک گفتوگۆ و بیرکردنەوەدا جرج بە خراپیی ژینگە و دەستێوەردانی مرۆڤ لە سروشتەوە پەیوەست دەکرێت.
ئەم ڕەهەندە ڕۆمانەکە فراوانتر دەکات، چونکە پرسیارەکە چیتر تەنها ئەوە نییە کە «مرۆڤ چۆن مامەڵە لەگەڵ مرۆڤیتر دەکات؟»؛ بەڵکو دەگاتە «مرۆڤ چۆن مامەڵە لەگەڵ جیهانی دەوروبەری خۆی دەکات؟»
مرۆڤ خۆی بە دروستکەر و گۆڕینی سروشت دەزانێت: شارستانیەت بەشێکە لە توانای مرۆڤ بۆ گۆڕینی ژینگە. بەڵام هەمان توانایە دەتوانێت ببێتە هۆی تێکدانی ئەو ژینگەیەی کە مرۆڤ خۆی پێویستی پێیەتی.
لەو ڕوانگەیەوە جرج دەتوانێت ببێتە بەشێک لە زنجیرەی ئەنجامەکانی دەستێوەردانی مرۆڤ. ئەمەش مانای سیمبولەکە فراوانتر دەکات: جرج تەنها ئاوێنەی ڕەفتاری مرۆڤ بەرامبەر مرۆڤ نییە؛ دەتوانێت ئاوێنەی پەیوەندیی مرۆڤ بە سروشت و ژینگەشەوە بێت.
بەم شێوەیە ڕۆمانەکە لە سێ پرسیاردا دەسوڕێتەوە: مرۆڤ و جرج، مرۆڤ و مرۆڤ، مرۆڤ و ژینگە. ئەم سێ پەیوەندییە لە بنەڕەتدا بۆ یەک پرسیار دەگەڕێنەوە: مرۆڤ لە جیهاندا چۆنە؟
زمان؛ لە نێوان ئەدەب و زانستدا:
زمانی «جرجەکان» خۆی دەرخەری سروشتی تێکەڵیی ڕۆمانەکەیە: زمان لە شوێنێکدا گێڕانەوە و وێنەییە، لە شوێنێکی تر ڕوونکردنەوەیی و زانستییە. ناوی زانستیی جرج، زانیارییە زیندەوەرییەکان، مێژوو و ناوی کەسان و ڕووداوەکان جیهانێکی زانیاریی بۆ دەق دروست دەکەن.
بەڵام هەمان ئەم خاڵە دەتوانێت ببێتە خاڵی لاوازیی فۆرمی کارەکەش، چونکە کاتێک زمان زۆر بۆ ڕوونکردنەوە و زانیاری بەکاربهێنرێت، لەوانەیە هەستی گێرانەوەیی کەم ببێتەوە.
ئەمە لە ڕۆمانێکی ئاساییدا کێشەیەکی گەورە دەبوو، بەڵام لە «جرجەکان»دا تا ڕادەیەک بە سرووشتی خودی بەرهەمەکەوە پەیوەستە؛ چونکە نووسەر خۆی دەیەوێت سنووری ڕۆمان فراوان بکات و زانست بێنێتە ناو جەستەی ئەدەبەوە. لەبەر ئەوە، پێویست نییە هەموو ئەو بەشە زانستییانە بە «زیادە» ناوببرێن. هەندێکیان بنەمای بیرۆکەکەن، بەڵام پرسیارە ئەدەبییەکە ئەوەیە چۆن ئەم زانیارییە بە جەستەی گێڕانەوەکەوە بلکێت.
لە ئەنجامدا، ئەگەر نووسەر بتوانێت زانست لە هەندێک شوێندا لە شێوەی «زانیاری»یەوە بگۆڕێت بۆ «ئەزموونی کردارى»، ئەوا ئەدەبییەتی دەقەکە بەهێزتر دەبێت. خوێنەر لەبری ئەوەی تەنها بزانێت شتێک چۆنە، دەیبینێت کە ئەو شتە چۆن لە ژیانی کارەکتەرێکدا کاریگەریی دروست دەکات.
مێژوو لە ڕۆماندا
مێژوو لە «جرجەکان»دا پاشبنەمایەکی بێدەنگ نییە، نووسەر مێژوو دەهێنێتە ناو جەستەی ڕۆمانەکەوە بۆ ئەوەی پرسیارەکەی لە کاتی ئێستاوە بۆ ڕابردوو و لە ڕابردووشەوە بۆ ئێستا ببات.
ئەمە جیاوازیی نێوان «باسکردنی مێژوو» و «بیرکردنەوە لە مێژوو»یە.
باسکردنی مێژوو ئەوەیە بزانین چی ڕوویداوە، بەڵام ئەدەب کاتێک مێژوو بەکاردەهێنێت، دەتوانێت پرسیار بکات: بۆچی ڕوویدا؟ چۆن مرۆڤ گەیشتە ئەو خاڵە؟ کێ ئەو میکانیزمەی دروست کرد؟ و ئایا ئەو میکانیزمە لە شێوەیەکی تر لە سەردەمی ئێستادا هێشتا هەیە؟
لەم ڕوانگەیەوە، ئەنفال تەنها ڕووداوێکی کۆتاییهاتوو نییە؛ بەڵکو دەبێتە ئامرازێک بۆ بیرکردنەوە لە سنووری مرۆڤایەتی. ئەمە هەمان ئەو خاڵەیە کە ڕۆمانەکە لە ئاستی ناوخۆیی کوردستانەوە دەبات بۆ پرسیارێکی گشتیی مرۆڤایەتی. ئەزموونی کوردی لێرەدا کۆتایی مەبەست نییە؛ دەتوانێت ببێتە شوێنی دەستپێکردنی پرسیارێکی گەورەتر سەبارەت بە مرۆڤ.
ڕەهەندی خۆئاگایی و مێتاڕۆمانی
لە هەندێک شوێنی ڕۆمانەکەدا، نووسەر و پڕۆسەی نووسین خۆیان دەچنە ناو جیهانی دەقەکەوە. ئەمە دەقەکە دەخاتە ئاستێکی خۆئاگاتر؛ واتە ڕۆمان تەنها لەبارەى جیهانی دەرەوە قسە ناکات، بەڵکو هەندێک جار لەبارەی خۆی و شێوازی دروستبوونی خۆیشی بیر دەکاتەوە.
ئەم تایبەتمەندییە دەتوانرێت لە چوارچێوەی ڕۆمانی خۆئاگا یان ڕەهەندی مێتاڕۆمانی بخوێندرێتەوە. گرنگیی ئەمە بۆ «جرجەکان» لەوەدایە کە خودی ڕۆمانەکە خەریکی پرسیارکردنە لە سنووری ژانرەکەی خۆی: ئایا دەتوانێت ڕۆمان بێت و هەمان کات زانیاری بدات؟ ئایا دەتوانێت چیرۆک بێت و هەمان کات فەلسەفە بەرهەم بهێنێت؟ ئایا دەتوانێت مێژوو بخوێنێتەوە و هەمان کات مێژوو بگۆڕێت بۆ پرسیارێکی ئەخلاقی؟
هێزی سەرەکیی «جرجەکان»
ئەگەر بەرهەمەکە بە گشتی هەڵبسەنگێنین، یەکەم هێزی «جرجەکان» بوێریی بیرۆکەکەیە. نووسەر بابەتێکی ئاسانى هەڵنەبژاردووە. جرج دەتوانی تەنها ببێتە بابەتی ڕۆمانێکی ترسناک، کۆمیدی یان زانستی؛ بەڵام لێرەدا دەکرێتە دەروازەی پرسیاری مرۆڤایەتی.
هێزی دووەم، تێکەڵکردنی زانست و ئەدەبە: زانست لە ڕۆمانەکەدا پاشبنەمایەکی بێدەنگ نییە؛ بەشێکە لە بیرۆکەی دەق، ئەمە ڕێگە بە نووسەر دەدات جرج لە ئاستی بوونەوەرێکی سرووشتییەوە بباتە ئاستی دیاردەیەکی هزرى.
هێزی سێیەم، پەیوەستکردنی بیرۆکەکە بە مێژووی کوردەوەیە: بەتایبەتی بە ئەنفالەوە، ئەمە جرجیزم لە هەوادا ناهێڵێتەوە؛ دەیهێنێتە ناو مێژوو و ناو کارەساتێکی ڕاستەقینەی مرۆییەوە.
هێزی چوارەم، توانای سیمبولسازییە: جرج لە دەقەکەدا لە بوونەوەرێکی زیندەوەرەوە دەگۆڕێت بۆ هێمایەکی ئەخلاقی و فەلسەفی.
هێزی پێنجەم، فراوانکردنی پرسیارەکەیە لە سنووری کوردستانەوە بۆ مرۆڤایەتی: ئەنفال لێرەدا لە شوێنی خۆی گرنگە، بەڵام دەقەکە دەیەوێت لە ئەزموونی کوردییەوە پرسیارێکی گشتیتر دروست بکات.
کێشە و سنوورەکانی بەرهەمەکە
هەر بەرهەمێکی هزری کە فراوان بێت، لەگەڵ هێزەکانی خۆیدا کێشەکانی خۆشی هەیە: لە «جرجەکان»دا یەکێک لەو کێشانە زۆریی زانیارییەکانە. هەندێک جار زانیاری لە یەک شوێندا کۆدەبێتەوە و ئەمەش ڕەوتی خوێندنەوە هێواش دەکات.
کێشەی دووەم، هەندێک کارەکتەرە کە لەوانەیە زیاتر بۆ گواستنەوەی بیرۆکە بەکاربهێنرێن تا بۆ ژیانەکی کردنى ڕووداوێک، بە تایبەتی ئەمە لە کەسایەتییە فکرییەکاندا دەردەکەوێت.
کێشەی سێیەم، سنووری نێوان «وتار» و «ڕۆمان»ـە: ئەم سنوورە لە هەمان کاتدا هەم خاڵی بەهێزییە و هەمیش خاڵى لاوازی. بەهێزە، چونکە ڕۆمانەکە لە ژانری کلاسیکی دەردەچێت؛ لاوازییە، چونکە ئەگەر هاوسەنگییەکە لەدەست بچێت، چیرۆک و گێرانەوەکە لە ژێر باری بیرۆکەدا دەمێنێتەوە.
بۆیە ڕەخنەی دروست لە «جرجەکان» نابێت داوا بکات کە ڕۆمانەکە بگەڕێتەوە بۆ شێوەی ڕۆمانی کلاسیکی. بەڵکو دەبێت بپرسێت: چۆن ئەم شێوە تێکەڵەیە دەتوانێت بە فۆرمێکی پێگەیشتووتر بگات؟ ئەمە جیاوازیی نێوان ڕەتکردنەوەی شێواز و ڕەخنەکردنی شێوازە.
لە جرجەوە بۆ مرۆڤ
لە کۆتاییی کتێبی یەکەمدا، پرسیاری سەرەکی چیتر ئەوە نییە کە جرج چییە؟ پرسیارەکە ئەوەیە: مرۆڤ چییە؟
ئەم گۆڕانە لە پرسیارەکەدا ناوەڕۆکی قووڵی ڕۆمانەکەیە. نووسەر لە جرجەوە دەست پێدەکات و بە مرۆڤ دەگات، جرج دەبێتە دەستپێک، نەک کۆتایی. لە سەرەتادا خوێنەر وا دەزانێت کە جرج بابەتی ڕۆمانەکەیە؛ بەڵام بە پەرەسەندنی دەقەکەدا دەردەکەوێت کە جرج تەنها دەروازەیەک بوو بۆ چوونە ناو پرسیاری چییەتى مرۆڤەوە.
ئەگەر مرۆڤ لە ڕووی زیندەوەرزانییەوە جرج نییە، وەلێ لە ڕووی ڕەفتارییەوە دەتوانێت لە هەندێک خاڵدا لە جرج نزیک ببێتەوە، ئەوا مرۆڤایەتی بە چی دیاری دەکرێت؟ بە زانست؟ بە شارستانیەت؟ یان بە توانای دروستکردنی تەکنەلۆژیا؟، یاخود بە دامەزراوە و دەسەڵات؟ یانژى بە توانای ئەوەی کە بوونی ئەویتر وەک بوونێکی بەهادار بناسێت؟
لێرەدا ڕۆمانەکە لە چیرۆکی جرج دەچێتە ناو فەلسەفەی مرۆڤەوە: بە گومانەوە ئەمەش گرنگترین دەستکەوتی ئەدەبیی بەرهەمەکەیە.
چونکە ئەگەر مرۆڤایەتی تەنها بە زانست و شارستانیەت و توانای تەکنەلۆژی دیاری بکرێت، ئەوا مێژووی مرۆڤ هەموو جارێک دەبێت مێژووی پێشکەوتن بێت. بەڵام ئەنفال و جینۆساید و کارەساتەکانی مرۆڤ نیشان دەدەن کە پێشکەوتنی توانای مرۆڤ هەمیشە هاوتای پێشکەوتنی ئەخلاقی نییە. لێرەدا «جرجیزم» مانایەکی قووڵتر وەردەگرێت: ئەوە تەنها تیۆرییەک نییە دەربارەی جرج؛ هەوڵێکە بۆ خوێندنەوەی ئەو بەشە تاریکەی مرۆڤ کە شارستانیەت هەموو جارێک ناتوانێت بشارێتەوە.
ئەگەر زانست هەبێت و ئەخلاق نەبێت، ئەگەر شارستانیەت هەبێت و ڕێز بۆ ژیان نەبێت، ئەگەر توانای گۆڕینی جیهان هەبێت و توانای ڕێزگرتن لە ئەویتر نەبێت، ئەوا پرسیارەکە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە مرۆڤ چۆن هێشتا مرۆڤ دەمێنێت.
لەو خاڵەدا، جرج ئاستێکى سیمبولێکى زیاتر بەخۆیەوە دەگرێت: دەبێتە ئاگادارکردنەوە، جرج دەڵێت مرۆڤ هەمیشە و هەندێک جار ئەوەی لێی دەترسێت لە ناخی خۆیدایە نەک لە دەرەوە. مرۆڤ لە جرج دەترسێت، بەڵام لە هەمان کاتدا دەبێت لەو ڕەفتارە مرۆییانەی خۆی بترسێت کە دەتوانن جرجانە بن. ئەمە دۆخێکى شپرزەییە کە پەیوەستە بە بوونى مرۆیی خۆیەوە نەک ئەو هەڕەشانەى لە دەرەوە چاوەڕێى دەکەن. سەرچاوەى ترسى مرۆڤ شتگەلێک نین لە ژیانى بابەتى و دەرەکییدا، بەڵکو شتگەلێکن لە هەناوى بوونى خۆیدا.
بەم شێوەیە، «جرجەکان» ڕۆمانێکە کە لە جرجەوە دەست پێدەکات، بە زانستدا تێدەپەڕێت، بە مێژوودا دەڕوات، لە ئەنفالدا دەوەستێت، لە ژینگەدا فراوان دەبێتەوە و لە کۆتاییدا دووبارە دەگەڕێتەوە بۆ مرۆڤ. ئەم گەڕانەوەیە بۆ مرۆڤ، بە ڕای من، ناوەڕۆکی ڕاستەقینەی ڕۆمانەکەیە، چونکە جرج تەنها جرج نییە؛ دەروازەیەکە. مێژوو تەنها مێژوو نییە؛ تاقیکردنەوەیەکە، زانست تەنها زانیاری نییە؛ توانایەکە کە ئاراستەکەی گرنگە. شارستانیەتیش تەنها پێشکەوتن نییە؛ پێویستی بە ئەخلاق هەیە و مرۆڤیش تەنها بوونەوەرێکی زانستی نییە؛ پرسیارێکی بەردەوامە.
لە کۆتاییی کتێبی یەکەمدا، ئەو پرسیارە وەک پرسیارێکی داخراو ناخرێتە بەردەم خوێنەر؛ بەڵکو بەکراوەیی دەمێنێتەوە. ئەمەش لەگەڵ سرووشتی خودی ڕۆمانەکە گونجاوە. چونکە ئەگەر جرج تەنها جرج بوایە، ڕۆمانەکە دەیتوانی بە جرج کۆتایی بێت؛ بەڵام کاتێک جرج بووەتە ئاوێنەی مرۆڤ، پرسیارەکە ناتوانێت لە کۆتاییی کتێبدا کۆتایی بێت. ئەوەی لە کۆتاییدا بۆ خوێنەر دەمێنێتەوە، جرج نییە؛ بەڵکو مرۆڤە. ڕەنگە لە هەمان نیگاشەوە بێت کە ڕۆمانەکە لە «ڕۆمانێک دەربارەی جرج»ـەوە دەربچێت و ببێتە ڕۆمانێک دەربارەی ئەوەی مرۆڤ چۆن دەتوانێت مرۆڤ بێت و چۆن دەتوانێت ئەو شوناسە لەدەست بدات.
