ئەنفال: لەبەردەم شیکارییەکى نوێدا
کتێبى یەکەم: بەرگى یەکەم: ڕەچەڵەکناسیى ئەنفال (پێشەکییەک بۆ ئابووریى سیاسیى ئیسلام)، بڵاوکراوەى: ماڵى سوهرەوەردى، ژمارەى لاپەڕە: ٢٣٥، چاپى یەکەم: ٢٠٢٣
بەرگى دووەم: ئەنفال وەک پارادیم (ژیانى حەرام)، بڵاوکراوەى: غەزەلنووس، چاپى یەکەم ٢٠٢٦، ژمارەى لاپەڕە: ١٤٠
ڕانانى: ڕێبوار سیوەیلى
- ڕەچەڵەکناسیی دەسەڵاتی سیاسی و “بناغە مێینە”ی چەپێنراو
کتێبی “ڕەچەڵەکناسیی ئەنفال؛ پێشەکییەک بۆ ئابووریی سیاسیی ئیسلام” نوسینی مەنسوور تەیفووری، یەکێکە لەو دەقە دەگمەنانەی کە بە دیدێکی ئارکیۆلۆژیستانە و ڕەچەڵەکناسانە دەچێتەوە سەر مێژووی دامەزرانی ئیسلام. تەیفووری لەم کارەیدا هەر مێژوونووسێک نییە، بەڵکو شیکارکەرێکی بونیادگەرە کە دەیەوێت لە ڕێگەی هەڵوەشاندنەوەی چەمکە سەرەکییەکانی وەک “ئەنفال”، “غەنیمەت” و “حەرام”، ئەو بونیادە نادیارە بدۆزێتەوە کە دەسەڵاتی سیاسی و ئابووریی ئیسلامی لەسەر وەستاوە. نووسەر بە پشتبەستن بە میتۆدی “مۆنتاژی مێژوویی” لای واڵتەر بێنیامین، هەوڵ دەدات پەیوەندییەکی دایەلکتیکی لە نێوان ڕابردوویەکی دوور (سەدەی حەوتەمی زایینی) و ئێستایەکی خوێناویدا (جینۆسایدی کورد لە ساڵی ١٩٨٨) دروست بکات. لای تەیفووری، ناونانی شاڵاوەکانی کۆمەڵکوژیی کورد بە “ئەنفال” تەنیا خواستنێکی ناوی ئایینی نییە، بەڵکو گەڕانەوەی لۆژیکێکی مێژووییە کە تێیدا دەسەڵات شەرعییەتی خۆی لە “تاڵانکردن” و “کوشتنی ئەویدی”دا دەبینێتەوە.
بۆ گەیشتن بەم جەوهەرە، نووسەر شیکارییەکی ورد و دەرونشیکارانە بۆ ڕۆڵی مێینە لە دامەزرانی ئیسلامدا دەکات. بە پشتبەستن بە تێزەکانی سلاڤۆی ژیژەک و فەتحی بن سەلامە، سیمای خەدیجە وەک “دامەزرێنەری چەپێنراو” دەخاتە ڕوو. لای نووسەر، خەدیجە تەنیا هاوسەرێکی میهرەبان نییە، بەڵکو ئەو “ئەویدییە گەورەیە”یە، کە حەقیقەتی وەحی بۆ محەمەد ساغ دەکاتەوە. کاتێک محەمەد لە ئەشکەوتی حەڕڕا دەگەڕێتەوە و تووشی شپرزەییەکى توند دەبێت و لەوە دەترسێت کە ئەوەی بینیویەتی “دەستوەشاندنی شەیتان” بێت، ئەوە خەدیجەیە کە بە گەواهی و تەنانەت بە جەستەی خۆی، مۆرکی حەقیقەت لە وەحی دەدات. تەیفووری ئاماژە بەو گێڕانەوە مێژووییانە دەکات کە تێیدا خەدیجە جەستەی خۆی وەک تاقیکردنەوەیەک بەکار دەهێنێت؛ کاتێک سەرپۆشەکەی لادەبات و مەلەکەکە (جوبرەئیل) ون دەبێت، ئەو کاتە بۆ محەمەد دەسەلمێنێت کە ئەوەی هاتووە مەلەکێکی پیرۆزە و ڕێزی جەستەی ژن دەگرێت، نەک شەیتانێک کە تەماشای جەستەی ڕووتی بکات. لێرەوە تەیفووری دەگاتە ئەنجامێکی فەلسەفیی قووڵ: ئیسلام وەک “ئایینی حەقیقەت” لەسەر گەواهی و ئیرادەی ژن بونیاد نرا، بەڵام مێژووی دواتر و دەقە فەرمییەکان ئەم “بناغە مێینەیە” دەچەپێنن.
ژن لەو بوونەوەرە سەربەخۆ و بازرگان و سەرمایەدارەی کە وەک خەدیجە دەردەکەوێت، وردە وردە لەناو تەشریعدا دەگۆڕدرێت بۆ ئۆبژەیەکی بێدەنگ کە دەبێ داپۆشرێت، یان خراپتر، وەک بەشێک لە “غەنیمەت” و کاڵا لە بازاڕەکانی جەنگدا مامەڵەی پێوە بکرێت. ئەم وەرچەرخانە لە “مێینە وەک دۆزەرەوەی حەقیقەت” بۆ “مێینە وەک غەنیمەت”، یەکەمین و گەورەترین چەپاندنی مێژووییە کە تەیفووری تیشکی دەخاتە سەر.
- جەنگی بەدر و تەشریعکردنی “زێدەبەها” لە ئابووریی سیاسیی ئیسلامدا
تەیفووری لەسەر جەنگى بەدر چڕ دەبێتەوە، کە وەک چرکەساتی لەدایکبوونی “ئابووریی سیاسیی ئیسلام” دەیناسێنێت. لێرەدا ئیسلام لە گرووپێکی کەمینەی ستەملێکراو دەگۆڕێت بۆ هێزێکی دەسەڵاتدار کە خاوەنی “سامان”ە. نووسەر لێرەدا شیکارییەکی زمانەوانی و هزری بۆ وشەی “ئەنفال” دەکات کە ناوی سوورەتێکی قورئانیشە. ئەنفال واتە “زیادە” یان “پاشکۆ”. تەیفووری لێرەدا تێزێکی مارکسییانە بەکار دەهێنێت و دەڵێت: لە بەدردا چەمکی “زێدەبەها” دروست دەبێت.
ئەو سامان و ماڵەی کە لە جەنگدا دەستی بەسەردا دەگیرێت، دەبێتە هۆی دروستبوونی ناکۆکی لە نێوان جەنگاوەراندا؛ کێ خاوەنی ئەم زیادەیەیە؟ لێرەدایە کە “تەشریع” وەک هێزێکی دەرەکی دەست وەردەداتە نێوان و بڕیار دەدات کە “ئەنفال بۆ خودا و پێغەمبەرە”. تەیفووری ئەمە وەک بناغەی دروستبوونی “حاکم” یان “سەروەری سیاسی” دەبینێت. کاتێک خاوەندارێتیی ڕەهای سامان دەخرێتە دەست یەک کەس یان یەک دەزگا، ئایین لە مانا ئەخلاقییەکەیەوە دەگۆڕێت بۆ سیستەمێکی ئابووری کە تێیدا سامان نەک لە ڕێگەی کارەوە، بەڵکوو لە ڕێگەی “تاڵانی و جیهاد”ەوە کۆ دەکرێتەوە. لێرەوە، “ئەنفال” تەنیا ناوێکی ئایینی نییە، بەڵکوو سیستەمێکی ڕێکخراوی دەوڵەتە بۆ دەستبەسەرداگرتنی ماڵ و گیانی ئەوانی دیکە.
بەشێکی تری گرنگی ئەم تەشریعە، پەیوەندیی نێوان یاسا و توندوتیژییە. تەیفووری بە پشتبەستن بە فەلسەفەی یاسا، دەڵێت: ئەرکی سەرەکیی یاساکان تەنیا قەدەغەکردنی تاوان نییە، بەڵکوو شەرعییەتدانە بەو توندوتیژییانەی کە لە دەرەوەی یاسادانن. تاڵانی، کوشتن و کۆیلەکردنی مرۆڤ لە بنەڕەتدا کارێکی حەرام و نایاساییە، بەڵام “تەشریعی ئەنفال” دێت و ئەم کارانە دەکاتە “حەڵاڵ” بۆ گرووپێکی دیاریکراو (موسڵمانان بەرامبەر کافرەکان). لێرەدا نووسەر چەمکی “ژیانی حەرام” (Homo Sacer)ی فەیلەسووف جۆرجیۆ ئەگامبێن دەهێنێتە ناو باسەکەوە. کافر لەناو ئەم سیستەمەدا دەبێتە خاوەنی “ژیانێکی حەرام”؛ واتە مرۆڤێک کە کوشتنی و تاڵانکردنی ماڵەکەی هیچ سزایەکی یاسایی نییە، چونکە تەشریع پێشوەختە شەرعییەتی بەم کوشتارە داوە.
تەیفووری نیشانی دەدات کە چۆن ئەم بونیادە تەشریعییە، جەستەی مرۆڤ و ژیانی مرۆڤ دەکاتە کەرەستەیەکی مادی لەناو سیستەمی ئابووریی دەوڵەتدا. حاکم لێرەدا دەبێتە خاوەنی ڕەهای ژیان و مردن، چونکە ئەو بڕیار دەدات کێ پارێزراوە و کێ ژیانی حەرامە. ئەم پڕۆژەیە، ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ئازایانەیە لەگەڵ پیرۆزییەکان تا بونیادە مادی و ئابوورییەکانیان ئاشکرا بکات و نیشانی بدات کە ئیسلام نەک تەنیا ئایینێکی ڕۆحی، بەڵکو سیستەمێکی ئابووریی توندوتیژە کە لەسەر بنەمای “ئەنفالکردن”ی ئەوانی دیکە بونیاد نراوە.
٣. لۆژیکی “دۆخی ئاوارتە” و ئامادەیی “خودا لە تۆپزاوا”
تەیفووری لە بەشی “ژیانی حەرام”دا، بازدانێکی هزری و مێژوویی گەورە ئەنجام دەدات و دێتە سەر پراکتیزەکردنی لۆژیکی ئەنفال لە مێژووی هاوچەرخی کورددا. جەوهەری شیکارییەکەی لێرەدا لە دەوری چەمکی “دۆخی ئاوارتە” دەخولێتەوە. نووسەر نیشانی دەدات کە چۆن دەسەڵاتی سەروەر، لە ڕێگەی یاساوە، گرووپێکی مرۆیی لە یاسا بێبەش دەکات. کاتێک ڕژێمی بەعس ناوی شاڵاوەکانی نا “ئەنفال”، کوردستانی گواستەوە بۆ ناو “دۆخی ئاوارتە”؛ لێرەدا کوردەکان چیدی هاووڵاتی نەبوون، بەڵکوو بوونە خاوەن “ژیانی حەرام”. تەیفووری بە وردی باس لە “پارادایمی ئۆردوگا” (The Camp) دەکات وەک شوێنێک کە تێیدا یاسا بە تەواوی ڕادەگیرێت و تەنیا ئیرادەی حاکم دەبێتە یاسا. تۆپزاوا تەنیا زیندانێک نییە، بەڵکوو تاقیگەیەکی بایۆپۆلەتیکییە کە تێیدا مرۆڤەکان دەکرێنە “غەنیمەت”. مرۆڤ لێرەدا لە “ژیانی سیاسی” (Bios) دادەماڵرێت و تەنیا “ژیانی بۆهیمەیی” (Zoe) دەمێنێتەوە؛ ژیانێک کە دەکرێ بەبێ هیچ سزایەک بکوژرێت، چونکە پێشوەختە لە ڕێگەی “تەشریعی ئەنفال”ەوە حەڵاڵ کراوە.
لەم چوارچێوەیەدا، تەیفووری پرسیارێکی فەلسەفیی ترسناک دەورووژێنێت: “خودا لە تۆپزاوا” لە کوێ بوو؟ نووسەر پێی وایە کە خودا لەوێ نەک وەک ڕزگارکەر، بەڵکوو وەک “شایەتحاڵێکی بێدەنگ” یان وەک “لۆژیکێکی دەسەڵات” ئامادە بوو. کاتێک بکوژەکان بە ناوی خوداوە کوردەکانیان ئەنفال دەکرد، ئەوان “خودا”یان کێش کردبووە ناو بونیادی دەسەڵاتەکەیانەوە تا شەرعییەت بە “ئابووریی سزادان” بدەن. ئەمە ئەو شوێنەیە کە تێیدا میتافیزیک و سیاسەت یەک دەگرن تا ژیانێک بەرهەم بهێنن کە خودایش ناتوانێ یان نایەوێ ڕزگاری بکات. تەیفووری شیکاری بۆ بونیادی “خەلافەت” و پەیوەندیی بە دەوڵەتی مۆدێرنەوە دەکات و پێی وایە دەوڵەتی بەعس وەک “خەلافەتێکی مۆدێرن” مامەڵەی کرد؛ دەوڵەتێک کە تێیدا سەروەر (سەدام حوسێن) خاوەنی مافی ڕەهای شکاندنی یاسایە. گەورەترین هێزی حاکم لێرەدا لەوەدایە کە دەتوانێ یاسا ڕابگرێت و مرۆڤەکان بخاتە دەرەوەی پارێزبەندیی یاسایی. تەیفووری نیشانی دەدات کە چۆن ئەم بونیادە تەنیا پەیوەندیی بە ساڵی ١٩٨٨وە نییە، بەڵکوو مەترسییەکی هەمیشەییە لە هەر شوێنێک کە تێیدا ئایین و دەسەڵات یەک دەگرن تا “ئەویتر” وەک “ژیانی حەرام” پێناسە بکەن.
٤. پارادایمی ئۆردوگا و گۆڕینی مرۆڤ بۆ “کەرەستەی خاو”
تەیفووری لە بەرگی دووەمی کتێبەکەیدا، “ئەنفال وەک پارادیم”، تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە چۆن ئەم سیستەمە مرۆڤ لە هەموو شتێک دادەماڵێت. تۆپزاوا، نوگرەسەلمان و عەرعەر تەنیا شوێنی زیندانیکردن نەبوون، بەڵکوو شوێنی “بەرهەمهێنانی مرۆڤی ڕووت” بوون. مرۆڤ لەوێدا ناوەکەی، خێزانەکەی، جلوبەرگەکەی و تەنانەت ئیرادەشی لێ دەسەنرێتەوە. تەیفووری ئەمە بە “کۆتایی سیاسەت” دەزانێت. کاتێک مرۆڤ تەنیا دەبێتە جەستەیەک کە تینوویەتی و برسییەتی بەڕێوەی دەبات، ئیتر ئەو مرۆڤە “بایۆلۆژییە” و چیدی “سیاسی” نییە. نووسەر پەیوەندیی نێوان “ئارەزوو” و “توندوتیژی” لای جێبەجێکارانی ئەنفال شیکار دەکات و بە پشتبەستن بە تێزەکانی ئەدۆرنۆ و هۆرکهایمەر، نیشانی دەدات کە چۆن بکوژەکان وەک “بایەخدەرانی ئابووریی جەنگ” چێژیان لە توندوتیژی دەبینی، چونکە تەشریع پێی گوتبوون ئەمە “حەڵاڵ”ە. ئەم یەکگرتنەی نێوان “چێژی شەیتانی” و “شەرعییەتی یاسایی”، ترسناکترین بونیادی دەسەڵاتی بەعس پێکدەهێنێت.
لە لایەکی ترەوە، تەیفووری شیکارییەکی قووڵ بۆ “هێزی بێدەنگی” شایەتحاڵەکان دەکات. ڕزگاربووەکان (وەک جەعفەر، ڕەزووز و تاهیر) “پاشماوەیەکن” کە گەواهی لەسەر ناڕاستیى ئەو مۆنۆمێنتە پیرۆزە دەدەن کە دەسەڵات دروستی کردووە. کاتێک ڕزگاربوویەک باس لە خواردنەوەی میز یان وشکبوونی تەرمی منداڵ لە باوەشى داکییدا دەکات، ئەمە “هەڵوەشاندنەوەی ئەو مۆنۆمێنتە پیرۆزەیە” کە بە ناوی ئەنفالەوە دروست کراوە. ئەم ڕزگاربووانە ئەو حەقیقەتە دەزانن کە دەسەڵات دەیەوێت بە چەمکی “حەرام” بیپۆشێت. تەیفووری نیشانی دەدات کە چۆن ڕژێمی بەعس توانی ناسیۆنالیزمی عەرەبی و ئایینزای ئیسلامی تێکەڵ بکات تا کورد وەک “کافری جەنگی” بناسێنێت. کاتێک کورد دەکرێتە کافر، ئیتر هەموو ئەخلاقێک بەرامبەری ڕادەگیرێت و “ئارەزووی حاکم” دەبێتە یاسا. کۆبەندی ئەم بەشە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ئەنفال “ئابوورییەکی سیاسیی توندوتیژە” کە تێیدا مردنی قوربانی، زێدەبەها بۆ دەسەڵاتدار دروست دەکات؛ نەک تەنیا زێدەبەهای مادی، بەڵکوو “شکۆیەکی وەهمی” کە بکوژ لە کاتی کۆنترۆڵکردنی ژیانی ئەوانی تردا هەستی پێدەکات.
٥. ڕەخنە و یەخانگیرییە تیۆرییەکانی پڕۆژەی تەیفووری
هەر دوو بەرگى کتێبی “ڕەچەڵەکناسیی ئەنفال” ئاستی بیرکردنەوەی کوردی لە شیوەنەوە بۆ “ڕەخنەی بونیادی” بەرز کردووەتەوە، بەڵام ڕووبەڕووی چەند تەنگژەیەکی تیۆری دەبێتەوە. یەکەمین خاڵ، “سەپاندنی تیۆریی ڕۆژئاوایی”یە؛ بەکارهێنانی چەمکەکانی وەک بایۆپۆلەتیک و هۆمۆ ساکەر بۆ مێژووی سەدەی حەوتەم یان ڕژێمێکی وەک بەعس، ڕەنگە جۆرێک لە “نا-هاوکاتیی مێژوویی” (Anachronism) دروست بکات. ئایا لۆژیکی بیابانەکانی حیجاز ڕێک وەک دەوڵەتی مۆدێرنی نازی کار دەکات؟ تەیفووری لە هەندێک شوێندا وا دەر دەکەوێت کە مێژوو بە زۆر دەخاتە ناو قاڵبی تیۆرییەکانی ژیژەک و ئەگامبێنەوە، ئەمەش تایبەتمەندییە کولتووری و لۆکاڵییەکان کەمڕەنگ دەکات. ڕەخنەیەکی دیکە “دیترمێنیزمی تێۆلۆژی”یە؛ بەستنەوەی ڕاستەوخۆی بەدر بە ئەنفالی ١٩٨٨، ڕۆڵی “ناسیۆنالیزمی عەرەبی” و “فاشیزمی سێکیولار”ی بەعس پەراوێز دەخات، کە ئایینی تەنیا وەک ئامرازێکی پۆپۆلیستی بەکاردەهێنا.
هەروەها، شیکردنەوەی سیمای خەدیجە و هاجەر، ئەگەرچی زۆر داهێنەرانەیە، بەڵام زیاتر لە پڕۆژەیەکی دەرونشیکارانەی لاکانی دەچێت نەک لێکۆڵینەوەیەکی مێژوویی. لە ڕووی زمانیشەوە، بەکارهێنانی زاراوەی فەلسەفیی قورس (وەک ئۆبژەی ئا، دایەلکتیکی وەستاو) دابڕانی مەعریفی لەگەڵ خوێنەری ئاسایی دروست دەکات و هەندێک جار وا هەست دەکرێت کە “تیۆری” زاڵ بووە بەسەر “ئێش”دا.
بەڵام سەرەڕای ئەمانە، تەیفووری توانیویەتی مۆنتاژێکی جوان لە نێوان دەقە پیرۆزەکان و واقیعی کارەساتدا بکات. ئەم کتێبە “ئەنفال” لە ڕووداوێکی لۆکاڵیی کوردییەوە دەگۆڕێت بۆ کێشەیەکی فەلسەفیی گەردوونی. لە کۆتاییشدا، تەیفووری دەگاتە ئەو بڕوایەی کە دەبێت زمانێکی نوێ بۆ قسەکردن لەسەر ئەنفال بدۆزرێتەوە؛ زمانێک کە تێیدا “ژن، ژیان، ئازادی” دەبێتە وەڵامێکی ئەخلاقی و سیاسی بۆ هەموو ئەو بونیادە توندوتیژەی کە بە ناوی پیرۆزییەوە مرۆڤی کردووەتە “ژیانی حەرام”. لێرەدا ڕەچەڵەکناسی دەگاتە لوتکەی خۆی، کە ئەویش دۆزینەوەی ئومێدە لەناو دڵی وێرانییەکاندا.
٢٨/٣/٢٠٢٦
هەولێر
